خرید اقساطی آثار هنری در ایران؛ فرصت سرمایهگذاری یا چالش تورم؟
5 تیر · · خواندن 6 دقیقه بررسی کامل و انتقادی طرح جدید خرید اقساطی آثار هنری با وام بانکی در ایران. آیا این طرح به سود هنرمندان است یا با وجود تورم شکست میخورد؟
بزرگترین گره اقتصاد هنر در ایران، همواره «دستنیافتنی بودن» آن برای عموم جامعه بوده است. سالهاست که شاهکارهای هنری، تابلوهای نقاشی نفیس و مجسمههای ارزشمند، به عنوان کالاهایی فوقلوکس شناخته میشوند که مسیرشان تنها به کلکسیونرهای خاص یا گالریهای شمال شهر ختم میشود. اما اخیراً انتشار خبر خرید اقساطی آثار هنری با تسهیلات بانکی، موجی از امیدواری و البته ابهام را در جامعه هنری و بازار سرمایه ایجاد کرده است.
آیا هنر در ایران بالاخره به یک دارایی امن و در دسترس برای عموم تبدیل میشود یا این طرح در چرخدندههای نظام بانکی و تورم ساختاری کشور پودر خواهد شد؟ در این مقاله از رشد آرت، این طرح جدید را به طور کامل معرفی کرده و با نگاهی انتقادی، شانس موفقیت آن را در بازار تورمی ایران بررسی میکنیم.
طرح خرید اقساطی آثار هنری چیست و چگونه کار میکند؟
این پروژه، حاصل یک تفاهمنامه سهجانبه میان سه ضلع کلیدی است: بخش دولتی (مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر زیر نظر وزارت ارشاد)، بخش مالی (بانک کارآفرین) و بخش خصوصی (انجمن نگارخانهداران تهران و پلتفرمهای واسط مانند آرتیبیشن). هدف اصلی این زنجیره، وارد کردن ابزارهای مدرن مالی مانند وام کالا و خرید اعتباری به بازار سنتی هنر ایران است.
مراحل خرید اعتباری اثر هنری از گالریها
مکانیزم طراحی شده برای این پروژه به صورت گامبهگام به شرح زیر است:
انتخاب اثر: خریدار، اثر هنری مورد نظر خود را به صورت حضوری در گالریها یا آنلاین در پلتفرمهای واسط انتخاب میکند.
درخواست وام خرید کالا: متقاضی از طریق سامانههای بانکی (مانند اپلیکیشنهای مالی بانک عامل) به صورت آنلاین درخواست تسهیلات میدهد.
پرداخت فوری به هنرمند: پس از اعتبارسنجی، بانک کل مبلغ اثر را به صورت یکجا به حساب هنرمند یا گالریواریز میکند.
صدور شناسنامه و وثیقهگذاری: برای اثر، شناسنامه اصالت صادر میشود اما این شناسنامه تا پایان تسویه اقساط نزد بانک یا مؤسسه به امانت میماند.
این مدل، نسخهای بومیسازیشده از طرحهای موفقی مثل Own Art در بریتانیا یا سیستمهای Art BNPL (الان بخر، بعداً پرداخت کن) در آمریکا و آسیای شرقی است. اما اجرای چنین ساختاری در اتمسفر اقتصادی ایران، با چالشهای بنیادینی روبروست.
نقد و بررسی طرح فروش اقساطی هنر در اقتصاد تورمی ایران
اگرچه خرید اقساطی تابلو نقاشی و مجسمه در نگاه اول یک بازی برد-برد به نظر میرسد، اما واقعیتهای سرسخت اقتصاد ایران، علامت سؤالهای بزرگی را در برابر آن قرار میدهند:
۱. آیا فروش اقساطی به ضرر هنرمند است؟
اولین سوالی که برای هر هنرمندی پیش میآید این است: «در کشوری با تورم بالا، چرا باید اثرم را قسطی بفروشم؟»
طراحان پروژه برای حل این مشکل اعلام کردهاند که بانک، پول هنرمند را در روز اول به صورت یکجا پرداخت میکند و ریسک اقساط را به عهده میگیرد. در ظاهر، این فرمول ریسک تورم را از روی دوش هنرمند برمیدارد؛ اما چالش اصلی به سمت خریدار منتقل میشود. بانکها برای جبران افت ارزش پول، مجبورند نرخ بهره یا کارمزدهای بالایی روی این اقساط وضع کنند. اگر نرخ سود این وامها متناسب با تورم بالا برود، دیگر خرید قسطی برای خریدار عادی صرفه اقتصادی نخواهد داشت.
۲. پاشنه آشیل قیمتگذاری و خطر رانت در بازار هنر
بزرگترین گلوگاه این طرح، نحوه ارزشگذاری و تعیین قیمت آثار هنری است. در این پروژه، مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر وظیفه کارشناسی اصالت و ارزش مادی اثر را دارد.
نقد جدی اینجاست؛ در بازار هنری که قیمتگذاریها اغلب کیفی و سلیقهای است، چه سازوکار شفافی برای جلوگیری از تبانی وجود دارد؟ چه تضمینی هست که یک اثر کمارزش، میلیون ها یا حتی میلیاردها تومان ارزشگذاری نشود تا صرفاً بهانهای برای دریافت وامهای کلان بانکی باشد؟ اگر انجمنهای صنفی مستقل و گالریدارهای باسابقه بخش خصوصی دست بالا را در قیمتگذاری نداشته باشند، این طرح میتواند به بستری برای وامهای صوری تبدیل شود.
۳. چالش پذیرش اثر هنری به عنوان وثیقه بانکی
یکی از ادعاهای جذاب این طرح این است که پس از تسویه اقساط، خودِ اثر هنری شناسنامهدار میتواند به عنوان وثیقه برای وامهای بعدی در بانک پذیرفته شود (مشابه ملک یا خودرو).
اما سیستم بانکی سنتی ایران که برای چند میلیون تومان وام، چندین ضامن کارمند و سفته میخواهد، چگونه میخواهد ریسک نقدشوندگی یک تابلوی نقاشی را بپذیرد؟ در بازار ایران، هنر نقدشوندگی سریعی ندارد. اگر وامگیرنده بدحساب باشد، بانک چگونه و در کدام مزایده میخواهد آن اثر را به پول نقد تبدیل کند؟ تا زمانی که یک بازار ثانویه تضمینشده برای خرید مجدد این آثار وجود نداشته باشد، وثیقهگیری هنر بیشتر به یک شعار شبیه است.
این طرح چه تأثیری بر مارکت هنرمندان جوان میگذارد؟
این طرح عملاً هیچ تاثیری روی مارکت اساتید طراز اول ایران نخواهد داشت؛ چراکه آثار آنها حکم طلا را دارد و همیشه به صورت نقدی معامله میشود. بنابراین، مخاطب اصلی این تسهیلات، بدنه متوسط هنر ایران و هنرمندان نسل جوان هستند.
اگر بروکراسی بانکی و فرآیند دریافت وام خرید اثر هنری برای خریداران خرد، ساده و واقعاً دیجیتال باشد، این طرح میتواند به یک راه تنفس برای هنرمندان مستقل تبدیل شود و نقدینگی را به کارگاههای آنها سرازیر کند.
آیا خرید اقساطی هنر راهی برای حفظ ارزش پول است؟
ما در رشد آرت معتقدیم که ورود ابزارهای مالی مدرن به دنیای هنر ایران، گامی مثبت و رو به جلو است. بازار هنر برای بقا، نیاز به خروج از انحصار قشر مرفه دارد و تبدیل هنر به یک کالای سرمایهای برای عموم مردم، میتواند پویایی عظیمی ایجاد کند.
با این حال، موفقیت طرح خرید اقساطی آثار هنری در ایران، بیش از آنکه به کیفیت نقاشیها و مجسمهها بستگی داشته باشد، به شفافیت نظام بانکی، حذف بروکراسی و نحوه مقابله با غول تورم وابسته است.
ولی نظر مردم چیست؟ آیا مردم حاضر هستند یک اثر هنری شناسنامهدار را به صورت اقساطی بخرند و به عنوان یک سپر تورمی و سرمایهگذاری طولانیمدت به آن نگاه کنند؟